Nếu hỏi tôi sai lầm lớn nhất trong những ngày đầu làm freelance là gì, tôi sẽ không nói ngay về chuyện thiếu kỹ năng hay báo giá thấp.
Những lỗi đó có thật. Nhưng với tôi, vấn đề nằm sâu hơn một chút: tôi làm quá nhiều mà không biết mình đang xây gì.
Ngày mới bắt đầu, tôi nhận việc gần như theo dòng chảy. Có người quen giới thiệu thì nhận. Khách hỏi thêm phần này phần kia thì cố làm. Việc nào gấp thì xử lý trước. Mỗi tháng có tiền về là thấy yên tâm một chút. Nhưng hết dự án này lại phải tìm dự án khác. Hết deadline này lại tới deadline khác.
Nhìn bên ngoài thì có vẻ tôi đang tự do. Thực tế là tôi chỉ chuyển từ làm thuê trong công ty sang làm thuê cho nhiều deadline cùng lúc.
Bài này không phải để nói freelance là sai. Freelance vẫn là một cách rất tốt để học thị trường, kiếm tiền từ kỹ năng và có nhiều quyền tự chủ hơn. Nhưng nếu không để ý vài lỗi nền tảng, bạn sẽ rất dễ biến freelance thành một vòng lặp mệt: tìm khách, làm job, hết job, lại tìm khách.
Sai lầm 1: Làm nhiều nhưng không biết mình đang xây dựng gì
Khi mới làm freelance, có việc là mừng. Điều này rất bình thường. Bạn cần dòng tiền, cần kinh nghiệm, cần proof. Không ai vừa bắt đầu đã chọn lọc hoàn hảo.
Vấn đề là nếu sau vài tháng bạn vẫn chỉ nhận việc theo cơ hội đến, bạn sẽ khó biết mình đang đi về đâu.
Bạn viết content cho một shop. Tuần sau làm landing page cho một người quen. Tháng sau hỗ trợ chạy ads cho một dự án nhỏ. Sau đó lại nhận thiết kế vài banner. Mỗi việc đều có tiền, nhưng chúng không tích lũy thành một hướng rõ. Portfolio của bạn rời rạc. Nội dung bạn chia sẻ cũng rời rạc. Khi khách hỏi bạn chuyên làm gì, bạn trả lời bằng một danh sách kỹ năng.
Cách sửa không phải là từ chối hết mọi job ngay lập tức. Cách sửa là đặt một câu hỏi sau mỗi cơ hội: việc này có giúp mình tích lũy về hướng nào không?
Nếu bạn muốn sau này xây dịch vụ website cho freelancer, những dự án về portfolio, landing page, định vị, case study sẽ tích lũy tốt hơn nhiều so với mọi job thiết kế lặt vặt. Nếu bạn muốn làm content strategy cho chuyên gia cá nhân, những dự án viết bài, audit nội dung, xây content pillar sẽ đáng ghi lại hơn.
Hãy viết một mục tiêu 90 ngày rất đơn giản: trong 90 ngày tới, tôi muốn kiểm chứng dịch vụ nào, với nhóm người nào, bằng những bằng chứng nào?
Mục tiêu này không cần hoành tráng. Nó chỉ giúp bạn không bị mọi việc kéo đi.
Sai lầm 2: Nhận việc không có phạm vi rõ ràng
Sai lầm thứ hai là nhận việc mà không làm rõ phạm vi.
Khách nhắn: “Em hỗ trợ anh phần content tháng này nha.” Bạn đồng ý. Nhưng content tháng này gồm bao nhiêu bài? Ai lên ý tưởng? Có viết caption không? Có thiết kế ảnh không? Có sửa theo feedback của mấy người? Có đăng bài không? Có họp mỗi tuần không? Nếu bài không hiệu quả thì có phải làm lại không?
Nếu những phần đó không rõ, dự án sẽ tự phình ra.
Người mới hay ngại hỏi kỹ vì sợ khách nghĩ mình khó. Nhưng hỏi kỹ không phải khó. Hỏi kỹ là cách tôn trọng cả hai bên. Khách biết họ nhận được gì. Bạn biết mình cần làm gì. Nếu có phần phát sinh, hai bên có cơ sở để trao đổi.
Cách sửa là trước mỗi dự án, hãy có một checklist tối thiểu:
- Đầu ra cuối cùng là gì?
- Bao gồm những hạng mục nào?
- Không bao gồm phần nào?
- Có bao nhiêu vòng sửa?
- Timeline phụ thuộc vào điều gì?
- Điều kiện thanh toán ra sao?
- Ai duyệt cuối?
Freelancers Union có công cụ tạo hợp đồng cho freelancer với các mục như scope of work, payment, milestone, revisions/changes và ownership. Bạn không cần biến mọi dự án nhỏ thành một hợp đồng dài, nhưng nên học tư duy: những thứ dễ gây tranh cãi cần được ghi lại trước.
Sai lầm 3: Không ghi lại dữ liệu dự án
Đây là lỗi tôi thấy rất phí.
Bạn làm xong một dự án, nhận tiền, rồi chạy sang dự án tiếp theo. Sau vài tháng, bạn có kinh nghiệm thật nhưng không có dữ liệu để học. Không biết loại khách nào tốt. Không biết loại việc nào làm mình mệt nhất. Không biết job nào lời, job nào lỗ. Không biết phần nào khách đánh giá cao. Không biết case nào nên đưa lên portfolio.
Nếu không ghi lại, mỗi dự án chỉ là một lần bán thời gian. Nếu ghi lại, mỗi dự án có thể trở thành dữ liệu, proof, bài học, nội dung và nền cho offer sau này.
Sau mỗi dự án, hãy ghi 10 dòng là đủ:
- Khách là ai?
- Vấn đề ban đầu là gì?
- Mình đã làm đầu ra nào?
- Giá bao nhiêu?
- Dự kiến mất bao lâu, thực tế mất bao lâu?
- Phần nào phát sinh?
- Khách hài lòng điểm nào?
- Mình thấy mệt ở điểm nào?
- Có xin được testimonial/case không?
- Lần sau nên giữ, bỏ hoặc tăng giá phần nào?
Khi ghi như vậy khoảng 5-10 dự án, bạn sẽ thấy pattern. Có thể 20% khách mang lại phần lớn thu nhập và ít mệt nhất. Có thể một loại dịch vụ bạn tưởng nhỏ lại tốn rất nhiều năng lượng. Có thể khách đánh giá cao một phần bạn chưa từng đưa vào offer.
Đó là dữ liệu chỉ bạn mới có.
Sai lầm 4: Nghĩ mình chỉ là người làm thuê theo dự án
Freelancer vẫn là một business nhỏ.
Câu này nghe hơi nghiêm trọng nếu bạn mới bắt đầu. Nhưng nếu không nhìn như vậy, bạn rất dễ bỏ qua những việc quan trọng: chọn khách, đóng gói dịch vụ, báo giá, xây portfolio, làm nội dung, lưu dữ liệu, chăm mối quan hệ, tạo tài sản riêng.
Nếu chỉ xem mình là người được thuê để làm task, bạn sẽ chờ người khác giao việc. Nếu xem mình là một business một người, bạn bắt đầu hỏi: mình đang phục vụ ai, offer là gì, kênh nào tạo lead, proof nằm ở đâu, tháng này học được gì từ thị trường?
Không phải để làm mọi thứ phức tạp. Ngược lại, nó giúp bạn bớt bị động.
Một business nhỏ không cần có team, văn phòng hay hệ thống lớn. Nó chỉ cần có người mua, dịch vụ rõ, cách giao việc ổn, cách tìm khách và cách học từ dữ liệu.
Nếu bạn đang trong giai đoạn làm nhiều mà không rõ mình đang đi đâu, hãy thử audit 7 ngày.
Trong 7 ngày, ghi lại mọi việc bạn làm theo các nhóm:
- Việc tạo tiền trực tiếp.
- Việc chăm khách/trao đổi/sửa.
- Việc tìm khách hoặc mở cuộc trò chuyện.
- Việc xây tài sản riêng như portfolio, nội dung, website.
- Việc học hoặc thử công cụ.
- Việc phát sinh ngoài kế hoạch.
Cuối tuần, nhìn lại:
- Việc nào tạo doanh thu?
- Việc nào tạo proof?
- Việc nào giúp bạn gần hơn với dịch vụ muốn xây?
- Việc nào chỉ làm bạn bận mà không tích lũy?
- Việc nào cần đặt biên rõ hơn?
Bài audit này thường hơi khó chịu, vì nó cho thấy nhiều thời gian bị rò rỉ. Nhưng nó cũng giúp bạn lấy lại quyền chọn.
Kết lại
Sai lầm khi mới làm freelance không phải là bắt đầu nhỏ, nhận vài job lẻ hay chưa biết hết mọi thứ. Ai cũng có giai đoạn đó.
Sai lầm lớn hơn là làm quá lâu trong trạng thái không định hướng, nhận việc không có biên và không ghi lại dữ liệu để học.
Nếu đang ở giai đoạn đầu, bạn không cần sửa tất cả cùng lúc. Hãy bắt đầu bằng ba việc: viết mục tiêu 90 ngày, đóng gói một dịch vụ nhỏ, và ghi lại dữ liệu sau mỗi dự án.
Freelance sẽ bền hơn khi mỗi job không chỉ là tiền của tháng này, mà còn là bằng chứng, bài học và một viên gạch cho thứ bạn đang xây về sau.
